Å delta i ein samtale handlar om meir enn å snakke. Du må lytte skikkeleg til det andre seier, vurdere innspela deira og så forklare kva du sjølv meiner og kvifor du meiner det. Dette er ein viktig del av det å bruke samisk aktivt i kvardagen.
For å lytte og meine på samisk må du konsentrere deg om kva andre seier, tenkje over innspela deira og deretter forklare di eiga meining med grunnar. Det handlar om å vere open, respektfull og tydeleg i samtalen.
Kompetansemålet handlar om to ting som heng saman. Det eine er å lytte godt og ta inn det andre seier. Det andre er å gi uttrykk for og grunngje eigne meiningar. Begge delane er nødvendige for at ein samtale skal fungere skikkeleg.
Når du kan gjere dette på samisk, blir du ein betre samtalepartnar og styrker evna di til å bruke språket i verkelege situasjonar. Det handlar om å vere aktiv og medviten i kommunikasjonen, ikkje berre seie det første du tenkjer på.
Steg 1: Lytt aktivt. Lat den andre personen snakke ferdig utan å avbryte. Prøv å forstå heile poenget, ikkje berre dei første orda. Nikk, ta augnekontakt og vis at du følgjer med.
Steg 2: Bearbeid innspelet. Spør deg sjølv: Kva seier denne personen eigentleg? Er det noko eg er einig i? Er det noko eg er ueinig i? Du treng ikkje seie ja til alt, men du må ha tenkt gjennom det.
Steg 3: Gi uttrykk for di eiga meining. Sei tydeleg kva du meiner, til dømes: 'Mu mielas...' (Etter mi meining) eller 'Mun sávan...' (Eg meiner). Unngå å berre seie 'Iessán' (Eg veit ikkje) utan å prøve å forklare.
Steg 4: Grunngje meininga di. Fortel kvifor du meiner det du meiner. Bruk ord som 'danne go' (fordi) for å kople meininga di til ein grunn. Til dømes: 'Mu mielas lea deaŧalaš, danne go dat veahkeha olmmošiid.' (Etter mi meining er det viktig, fordi det hjelper folk.)
Mange elevar lyttar ikkje skikkeleg fordi dei er opptekne med å tenkje på kva dei sjølv skal seie. Det fører til at dei ikkje får med seg det den andre seier, og samtalen blir dårlegare.
Ein annan vanleg feil er å gi ei meining utan grunn. 'Mun ipmirdan' (Eg skjønar) eller 'Dat ii leat buorre' (Det er ikkje bra) seier lite om du ikkje forklarar kvifor. Øv deg på å alltid leggje til minst ein grunn.
Nokon er redde for å vere ueinige. Husk at det er heilt greitt å ha ei anna meining enn andre, så lenge du seier det på ein respektfull måte. Du kan seie: 'Giitu innspiillast, muhto mu mielas...' (Takk for innspelet, men etter mi meining...)
Den beste måten å øve på er å ha faktiske samtalar på samisk. Du kan øve med ein klassekamerat, ein forelder eller ein annan vaksenperson. Vel eit tema de begge bryr dykk om, og ta turar med å seie meininga dykkar og grunngje ho.
Du kan også øve aleine ved å lytte til ein podkast eller eit radioprogram på samisk og etterpå skrive ned kva dei sa og kva du sjølv meiner om temaet. Å skrive meininga di hjelper deg å strukturere tankane før du seier dei høgt.
I klasserommet kan du be om meir tid i diskusjonar der de snakkar samisk. Jo fleire gonger du prøver, jo meir naturleg blir det å forklare meininga di på ein tydeleg og grunngitt måte.
De diskuterer i klassen om skuledagen bør starte seinare. Klassekameraten din seier: 'Mun jáhkán ahte skuvla galggašii álggahit maŋŋelit, danne go mánát dárbbaše eanet oainnáhallan.' (Eg meiner skulen burde starte seinare, fordi born treng meir søvn.) Korleis svarar du?
Fasit: Giitu innspiillast. Mu mielas lea deaŧalaš oainnáhallan, muhto mun jáhkán ahte maŋŋit álgun dagaša váttis olbmuide bargat áigi maŋŋel. Maiddái galggašeimmet váldit vuhtii ahte maŋŋet geažes maŋŋelit álggaheamit.
Steg 1: Lat klassekameraten snakke ferdig. Steg 2: Finn ut kva hen meiner og kvifor. Steg 3: Start svaret ditt med å vise at du har høyrt etter. Steg 4: Sei di eiga meining tydeleg. Steg 5: Legg til ein grunn med 'muhto' (men) eller 'danne go' (fordi).
Prøv Lekselos gratis i 14 dager for å lese hele forklaringen, se eksemplet steg for steg og øve på samisk som førstespråk tilpasset deg.
Lekselos loser barnet gjennom oppgaven ett steg om gangen, så det lærer i stedet for å kopiere. Du får ukeplan, prøver og gloser samlet, og ser hva som er gjort. Forankret i LK20, laget i Norge. 14 dager gratis, uten kort.
Det betyr at du ikkje berre høyrer kva andre seier, men faktisk tenkjer gjennom det. Du vurderer om du er einig eller ueinig og kvifor, før du svarar.
Bruk ord som 'danne go' (fordi) etter meininga di. Til dømes: 'Mu mielas lea deaŧalaš, danne go...' Det gjer meininga di tydeleg og truverdig.
Ja, det er heilt greitt å meine noko anna enn dei andre. Bruk fraser som 'Giitu innspiillast, muhto mu mielas...' for å vise at du har lytta, men at du har ei anna meining.
Ta opp eit aktuelt tema ved middagsbordet og spør barnet kva det meiner og kvifor. Lytt aktivt til svaret og kom med eit eige innspel. Slik øver de begge på å lytte og grunngje meiningar i ein naturleg samanheng.
Prøv å seie det du kan med orda du kjenner. Det er betre å forsøke enn å la vere. Skriv ned ord og uttrykk du manglar, og slå dei opp etterpå, slik at du har dei klare til neste gong.
Forankring i læreplanen: Kompetansemål (LK20): Fag: Læreplan i samisk som førstespråk Trinn: 7. trinn Kompetansemål: Eleven skal kunne lytte til og bearbeide innspill fra andre og selv gi uttrykk for og begrunne egne meninger. Nynorsk: Eleven skal kunne lytte til og bearbeide innspill fra andre og selv gi uttrykk for og begrunne egne meninger. Kjerneelement: Sámástit (Kilde: Utdanningsdirektoratet)
Lekselos loser deg gjennom oppgaver med hint, ikke fasit, og lager øving tilpasset deg. Prøv gratis.
