Sápmi strekkjer seg over fire land og er heimstaden for eit rikt språkmangfald. Det finst ti samiske språk som framleis er i bruk, og dei er både nærskylde og tydeleg ulike. Når du samanliknar eige samisk med andre samiske språk, forstår du betre kva som er særeige ved ditt eige språk og kva som er felles arv.
Sápmi har ti levande samiske språk, mellom anna nordsamisk, lulesamisk og sørsamisk. Å samanlikne desse språka inneber å sjå på skilnader og likskapar i ordforråd, grammatikk og lyd. Dette gjev djupare forståing av eige språk og av samisk kulturhistorie.
Kompetansemålet handlar om å undersøkje det samiske språkmangfaldet aktivt, ikkje berre vite at det finst fleire samiske språk. Du skal kunne setje ord på likskapar og skilnader, og reflektere over kvifor språka har utvikla seg ulikt.
Kunnskap om dei ulike samiske språka er ein del av den samiske kulturelle sjølvforståinga. Mange samiske familiar har slektningar som snakkar eit anna samisk språk, og i politiske og kulturelle samanhengar møtest talarar av fleire språk. Å ha ei grunnleggjande forståing av dette mangfaldet styrkar både identitet og kommunikasjonsevne.
Dei ti samiske språka er: nordsamisk, lulesamisk, pitesamisk, sørsamisk, umesamisk, akkalasamisk, kildinsamisk, tersamisk, enaresamisk og skoltesamisk. Nordsamisk er det største med flest talarar og er det språket dei fleste nordiske skular underviser i.
Steg 1: Vel eit tema eller eit felt du vil samanlikne, til dømes ordforråd for naturfenomen, tal, kroppsdelar eller grammatiske former som kasussystem.
Steg 2: Finn parallellar i minst to samiske språk. Bruk ordbøker, nettressursar som Giellatekno eller Sametingets ressursar, eller spør morsmålstalarar.
Steg 3: Organiser funna dine i ein tabell eller ei liste. Merk av kvar orda liknar på kvarandre i form og kvar dei er svært ulike.
Steg 4: Prøv å forklare kvifor. Er skilnadene geografiske? Skyldast dei kontakt med ulike majoritetsspråk som norsk, svensk, finsk eller russisk? Eller er det eldgamle skilnader innanfor den proto-samiske greina?
Steg 5: Trekk ein konklusjon om kva dette seier om ditt eige språk sin plass i den samiske språkfamilien.
Ein vanleg feil er å tru at alle samiske språk er gjensidig forståelege, slik at ein nordsamisktalande utan vidare kan forstå sørsamisk. Det stemmer ikkje. Avstanden mellom nordsamisk og sørsamisk er omtrent like stor som mellom norsk og islandsk, kanskje større.
Ein annan feil er å omtale samisk som eitt enkelt språk. Det er viktig å presisere kva for eit samisk språk ein snakkar om, og å vise respekt for alle dei ulike språksamfunna.
Nokre elevar samanliknar berre lydbilete utan å sjå på grammatikk. Ei grundig samanlikning bør inkludere minst eitt grammatisk trekk, til dømes kasusbøying eller verbformer, i tillegg til ordforråd.
Pass òg på å ikkje bruke norsk som referansespråk når du samanliknar to samiske språk. Prøv å setje samisk i sentrum av analysen.
Den beste øvinga er å jobbe med autentisk materiale. Lytt til radioprogram, podkastar eller musikk på eit samisk språk du ikkje kjenner så godt, og prøv å identifisere ord du kjenner att frå ditt eige samiske.
Lag din eigen komparativ ordliste: vel tjue til tretti ord på ditt eige samiske og finn dei tilsvarande orda på eit anna samisk språk. Søk etter mønster. Kva lydar svarer til kvarandre? Kva endingar er like?
Snakk med talarar av andre samiske språk dersom du har høve til det. Intervju ein person og still spørsmål om korleis dei opplever likskapen og skilnaden til ditt språk.
Skriv ein kort analysetekst der du presenterer funna dine. Å skrive om samanlikninga hjelper deg å strukturere tankane og vise refleksjon, noko som er viktig på Vg3-nivå.
Samanlikn ordet for 'hjarte' på nordsamisk, lulesamisk og sørsamisk. Kva likskapar og skilnader finn du?
Fasit: Nordsamisk: váibmu. Lulesamisk: vájmmo. Sørsamisk: vaajmoe. Alle tre orda stammar frå same proto-samiske rot og har tydelege lydomgrep til kvarandre.
Steg 1: Slå opp ordet i ordbøker for kvart språk. Steg 2: Skriv orda ved sidan av kvarandre og sjå på konsonantar og vokalar. Steg 3: Identifiser eit mønster: vokalen i første staving er nær i alle tre, og konsonantgruppa i midten varierer på ein systematisk måte. Steg 4: Konkluder med at dei tre orda er klart i slekt, men at lydendringane speglar at dei tre språka har utvikla seg i ulike geografiske og sosiale kontekstar over mange hundre år.
Prøv Lekselos gratis i 14 dager for å lese hele forklaringen, se eksemplet steg for steg og øve på samisk som førstespråk tilpasset deg.
Lekselos loser barnet gjennom oppgaven ett steg om gangen, så det lærer i stedet for å kopiere. Du får ukeplan, prøver og gloser samlet, og ser hva som er gjort. Forankret i LK20, laget i Norge. 14 dager gratis, uten kort.
Det finst ti levande samiske språk. Dei viktigaste i Noreg er nordsamisk, lulesamisk og sørsamisk. Alle høyrer til den uralske språkfamilien og har felles opphav, men er ikkje gjensidig forståelege.
Dei vert rekna som eigne språk, ikkje dialektar. Skilnadene i grammatikk, lydbilete og ordforråd er så store at talarar av nordsamisk og sørsamisk til dømes ikkje forstår kvarandre utan opplæring.
Giellatekno ved UiT tilbyr ordbøker og analyseverktøy for fleire samiske språk. Sametinget og NRK Sápmi har òg ressursar. Ordbøker frå Samisk høgskole er nyttige for nordsamisk og lulesamisk.
Dei deler felles ordstammar frå proto-samisk og har liknande grammatiske prinsipp som kasusbøying av substantiv. Likevel er dei so ulike i lydbilete og morfologi at det krevst systematisk læring for å forstå det andre språket.
Kunnskap om samisk språkmangfald styrkar identitet og gjev kulturell innsikt som er nødvendig for å delta i samiske samfunn og i tverrspråkleg samisk samarbeid. Det er òg ein del av den nasjonale læreplanen for samisk som førstespråk.
Forankring i læreplanen: Kompetansemål (LK20): Fag: Læreplan i samisk som førstespråk Trinn: Vg3 påbygging Kompetansemål: Eleven skal kunne utforske språkmangfoldet i Sápmi/Sábme/Saepmie og sammenligne eget språk med andre samiske språk. Nynorsk: Eleven skal kunne utforske språkmangfoldet i Sápmi/Sábme/Saepmie og sammenligne eget språk med andre samiske språk. Kjerneelement: Sámástit, Giella vuogádahkan ja vejolašvuohtan, Giellagirjáivuohta Sámis (Kilde: Utdanningsdirektoratet)
Lekselos loser deg gjennom oppgaver med hint, ikke fasit, og lager øving tilpasset deg. Prøv gratis.
